MİMARLAR ODASI BURSA ŞUBESİ, KORUMA VE ONARIM SEMİNERİ II

1.GÜN - 30 KASIM 2018 CUMA

YONCA ERKAN 

UNESCO’nun “Tarihi Kentsel Peyzajlar”  tavsiye kararı 2011 yılında kabul edildi. Tarihi Kentsel Peyzaj yaklaşımı tarihi kentlerin korunması ve yönetilmesinde yaratıcı bir yaklaşım sunar. Üye devletlere ilgili adımları atmalarını tavsiye eder:

·         bu tavsiye kararını kendi ulusal özel koşullarına uyarlamalarını;

·         ulusal sınırlar dahilinde yaygınlaştırmalarını;

·         uygulanabilmesi için destekleyici politikaların benimsenmesini;

·         ve tarihi kentlerin koruma ve yönetimi üzerindeki etkilerinin belgelenmesini.

“Tarihi Kentler İçin Yeni Yaşam” belgesi, tercümesi edilerek Türkçe’ye kazandırıldı. Burada kentsel mirasın, kentsel alanların yaşanabilirliğinin arttırılmasında önemli bir rol oynadığı kabul ediliyor. Ama aynı zamanda hepimiz biliyoruz ki tarihi kentler günümüzde büyük baskı altında. İklim değişikliği, piyasa baskısı, kentleşme, kitle turizmi, yüksek yapılaşma, terk ve ihmal, alt yapı projeleri ve afetlerin de kentsel alanlar üzerinde önemli etkileri var. Bu yeni yaklaşım bu koularla nasıl mücadele edilebilir veya nasıl yeni açılımlar sunabilir. Buradaki temel yaklaşım UNESCO üst ölçekli bakışı ile örtüşüyor. O da;  kültürel mirasın, sosyo-ekonomik kalkınma ve iyi yaşam koşullarının yaratılmasının bir aracı olarak görmekten geçiyor. UNESCO özellikle kültürün, uluslararası sözleşmelerde ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerinde yer bulması için büyük gayret sarf etti.

Yeni yaklaşımın anahtar kelimesi; bütünleşik kent yönetimi. Yaklaşımın sunduğu unsurlar, dile getirdiği konular yeni değil; zaten güvence altın alınmış konuları öne çıkaran yaklaşımın yapmak istediği iyi uygulamaların sayısını arttırmak ve oluşan aksaklıkları aşmada insan faktörüne odaklanarak bu sorunları çözmeye çalışmak.

Bütünleşik kent yönetimi iki faktörü bir araya getiriyor. Kent planlaması ve kültür mirasının korunması. Kent planlaması yaşam koşullarının iyileştirilmesine odaklanırken, kültürel mirasın korunması da mevcut korumanın geleceğe de taşınarak yaşatılmasına odaklanıyor. Bunun sonucunda da yaşayan kent kimliğinin belirginleşmesi ve yaşam kalitesi ile çevresel ve kentsel kimliğin geliştirilmesi amaçlanıyor.

Günümüzde baktığınızda kültürel mirasa karşı iki tür tavır olduğu görülüyor; mağdur durumundaki kültürel miras veya kente değer katan kültürel miras. Birinci yaklaşımda koruma alanı sınırı ile yapılaşma alanı sınırı neredeyse birbirinin içine geçmiş durumda; ikinci yaklaşımda kültürel mirasın sunduğu ekonomik fırsatlar artı değer olarak kabul ediliyor.

Günümüzde kentsel gündemi belirleyen iki tane önemli belge var. Birincisi 2015 yılında kabul edilen 2030 sürdürülebilir kalkınma hedefleri ve bunun içindeki 17 madde doğrudan kentlere odaklanıyor. İkincisi bu çalışmadan türeyen ve Habitat örgütünün ele aldığı yeni kentsel gündem adlı çalışma. Bu çalışma kapsamında 2018’de Kuala Lumpur’da sundukları deklarasyonda beş hedef var:

·         Gençler ve dezavantajlı gruplar için mekanizmalar

·         Kentsel yönetişimi güçlendirmek

·         Göçlerin yarattığı sorunlar

·         Bütünleşik bölgesel kalkınmayı benimsemek

·         Nitelikli iş imkânlarının yaratılması

Bu başlıklar, uygulamada nasıl hayata geçecek? Farklı seviyelerdeki paydaşlar arasında diyalog çok önemseniyor. Uygun kentsel planlama ve kentsel tasarım araçlarının daha yoğun olarak devreye sokulması, doğal ve kültürel mirasın sürdürülebilir korunması ve bunlara bağlı olarak etki değerlendirmeleri aracılığıyla olumsuz etkilerin önceden tespit edilmesi gibi önerilerle geliyor yeni kentsel gündem. Bunların da biz tarihi Kentsel Peyzaj Yaklaşımı ile ele alınabileceğini düşünüyoruz. 4 araç var yaklaşımda: düzenleyici araçlar, katılım araçları, iktisadi araçlar, bilgi ve planlama araçları. Yaklaşımda :

Tarihi dediğimiz zaman tarihi katmanları anlamalıyız. Burada tarih bir süreklilik içerisinde var. Sadece eskiye odaklanmıyoruz; yeniyi günceli de tarihsel perspektifin içinde değerlendiriyoruz.

Kentsel unsurlar dediğimiz zaman kentsel Miras: somut ve somut olmayan değerleri de içeriyor. Bir alanı korurken o alanla ilişkili olan somut olmayan unsurları da akılda bulundurmak lazım.

Peyzaj yaklaşımı ise Avrupa Miras Sözleşmesinden itibaren, bakışımızı daha da genişleten doğal ve kültürel unsurları birlikte değerlendirmemiz gereken bir yaklaşım.

Bunu bir yaklaşım olarak dile getirmemizin sebebi bu bir yönetim modeli. Bir tavsiye kararı, herhangi bir bağlayıcılığı da yok. Yönetim modelinin anahtar noktası ise toplumsal katılımı ve ortaklıkları çoğaltmakta yatıyor.

Bu yaklaşım alanlara çoklu katmanlardan bakmayı öneriyor. Bunlar imar planlarımızda da adı geçen fakat uygulamada ihmal olan konulardan bir tanesi. Alanların yapı grubunun ötesinde bir bakışla ele alınması gerektiğini söylüyor. Alanın jeolojisi, topografyası toplumsal katmanlarla birlikte  Bunun sonucunda da yeni bir konu gündemde. O da tarihi alanların değerlerinin yeniden gözden geçirilmesi gerekir. Koruma kavramı gelişiyor. Sınırlara bunların da yansıması söz konusu. Alanların miras kavramını yeniden değerlendirelim belki mevcut sınırların ötesinde başka değerler de söz konusu olabilir. Bunu uygulamaya geçiren çok kent var. Strasbourg, Bordo, Tel aviv, Panama City, Mexico city  gibi.

Bir diğeri yaratıcılığın rolünden faydalanabilmek. Bu da Napoli’den bir örnek.  Burada yaratacılık Kültürel Miras Endüstrileri, Maddi Kültür ve İçerik Endüstrileri başlıklarında ele alındı. Ve maddi kültürün izlerini bulduğu alanlar kendi koruma sınırlarının dışında çıktığı için sınırlarını genişletti.

Bir başka konu kültür turizmi. Kültürel miras turizm açısından bir kaynak ve onun sürdürülebilir kılınması bir planlamayı gerektiriyor. USMM’nin de sürdürülebilir turizme odaklanmış durumda ve rehber bir kaynakları var. (World Heritage Sustainable Tourism Prg)

Peki bu yaklaşımı nasıl hayata geçirebiliriz, nasıl bir eylem planı oluşturabiliriz. Bütün bunun altında yatan da kentlerin değişmekte olduğunu görüyoruz fakat ne ölçüde değişim kabul edilebilir. Biz ne ölçüye kadar değişebiliriz hangi noktada değişmezlerimiz var, bunların ortaya konması önemli.

 Tarihi kentsel peyzaj eylem planının 7 adımı var. Fakat bu 7 adım birbirini ardına yapılması gereken adımlar olarak tarif edilmiyor.  Kurgu içerisinde her başlık, alanın eksikliğine bağlı olarak bu eylem planına farklı bir noktadan katılabilir. Haritalama, miras değerinde uzlaşı çok önemli. Paydaşların biraraya gelerek mirası yeniden tanımlamaları çok önemli. Ancak bunları etkileyecek kırılganlıkların belirlenmesi de çok önemli. Çünkü bu alanları korumakta zorlandığımız noktalar, belli kırılganlıkların sosyal, ekonomik ve toplumsal olmasından kaynaklanıyor.

Kentsel korumayı planlama ve bütünleşik bir yönetim mekanizması ile desteklemek ama bunu yaparken de öncelikler belirlemek. Ve bu önceliklere paralel olarak da ortaklıklar geliştirmek. Bu eylem planını oluşturduktan sonra belli araçlardan yararlanmayı öneriyor yaklaşım.

Toplumsal katılım

İZLENECEK ADIMLAR  -KM değerlerinin belirlenmesi  -Çeşitliliği yansıtacak vizyonun oluşturulması  -Hedefler ve eylemler üzerinde uzlaşı

ÖNEMLİ NOKTALAR  -Katılımın niteliği -Kapsayıcı paydaş katılımı -Şeffaflık

İSTENEN SONUÇLAR -Mirasın korunması  -Sürdürülebilir kalkınma -Kültürlerarası diyalog

Toplumsal katılım için araç; MOA; motivasyon, fırsatlar ve becerilere odaklanıyor. Çünkü paydaşları bu 3ü biraraya gelmezse harekete geçiremiyoruz. motivasyon, bir tür ödül. Kişiler böyle bir faaliyete katıldıklarında bir kazanç elde edeceklerini- kendi kişisel gelişimlere bir faydasının olacağını bilmesi gerekiyor. Fırsatlar dediğimizde idarecilerin kendi seslerini duymak istemelerini bir pozitif değer olarak kabul ediyorlar.  Ve eğer böyle bir durum varsa daha hevesli bir katılımcı oluyorlar.  Ancak bunların hepsinin gerçekleşmesinin ön koşulu ise bu konuda bilgi sahibi olmalarının sağlanması. Eğer alanı bilmiyorsa, konu hakkında bilgileri yoksa hiçbir şeyi başaramıyoruz. O yüzden bilinç geliştirme çalışmaları çok önemli. (beceri)

Bilgi ve Planlama Araçları

İZLENECEK ADIMLAR  -Kültürel ve doğal unsurların belgelenmesi -Özkaynakların haritalandırılması                       –Etki değerlendirmelerinin yapılması

ÖNEMLİ NOKTALAR -Çeşitlilik gösteren değer ve katmanların belgelenmesi -Tarihi merkez den daha geniş bir bakış -Kırılganlıkların haritalandırılması

İSTENEN SONUÇLAR –Korunacak unsurların özgünlük ve bütünlüğünün devamlılığının sağlanması -Kültürel önemin değerinin tanınması -Değişimin yönetimi ve denetiminin yapılması -Sürdürülebilir kalkınmaya katkı

Yapılı çevrenin belgelenmesi, çeşitlilik göstermesi önemli.

Diğer kültürel değerlerde öenmli, her alanınkendine özgü unsurları var.

Düzenleyici araçlar; yasalar ve yönetmelikler:

İZLENECEK ADIMLAR -SomutveSomutolmayankültürel mirasınkorunmas ıiçinyasal düzenlemeler -Sosyal, kültürelveçevreseldeğerlerin korunmasıiçinyasal, toplumsal normlarınya şatılması

ÖNEMLİ NOKTALAR -Yerelkoşullarıngözetilmesi -Şeffaflığınsağlanması -Gelenekselyönetimvekoruma sistemlerinintanınması -De ğişenkoşullaradinamikbir yaklaşımgeli ştirilmesi

İSTENEN SONUÇLAR -Özgünlükvebütünlüğünkorunması (görselbütünlükde dahil) -Kültüreldeğerlerintanınması -De ğişiminyönetilmesivedenetlenmesi -SürdürülebilirKalk ınmayadeste

Kentsel Yönetişim önemli bir adım. Düzenleyici faktörlerin başında. Devletin rolünün koordinasyon seviyesinde kalması ve yerel unsurlara planlama yetkisinin verilmesi tavsiye ediliyor. Yükseklik kontrolü, iktisadi araçların geliştirilmesi bekleniyor.

Kentsel peyzaj yaklaşımı Ulusal Kent Gündeminin belirlenmesinde, alan yönetim planlarının yapılmasında,  master planların yapılmasında ya da proje bazlı olarak kullanılabilir. Dünyada bütün bu çeşitlilikte farklı örnekler var. Tarihi kentsel peyzaj alanlarımı yoksa tarihi kentsel peyzaj yaklaşımı mı? Burada da benim yorumum belgeleme ve koruma söz konusu olduğu zaman alanlar, planlama ve izleme işin içine girdiğinde yaklaşım denmesi yönünde.